بازخوانی نقش منظر آیینی در توسعۀ گردشگری نمونه مورد مطالعه: امام‌زاده محسن شهر همدان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری معماری منظر، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، ایران.

2 استادیار گروه معماری، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد لاهیجان، ایران

10.22034/toc.2020.252804.1025

چکیده

مناظر آیینی یکی از اصلی‌ترین ارکان گردشگری فرهنگی در کشورهاست که سالانه مخاطبان زیادی را به خود اختصاص می‌دهند. معمولاً فضاهای آیینی به واسطة حضور شخص تدفین‌شده در آن، یا نماد الوهیت‌بودن و یا اسطوره و داستانی که در ساخت بنای آن استفاده شده و یا حتی قرارگیری مضامین طبیعی در کنار هم، همیشه برای مخاطبان جذاب و خاص بوده است. از آنجاکه فعل گردشگری به سفرکردن و نقل مکان جهت اکتشاف مسائل و پدیده‌های نو می‌پردازد، بررسی مناظر آیینی که مناظری چند عملکری هستند و علاوه بر ارضاکردن ذهنیات مردم در حوزه معنویات و خاطره‌سازی از محیط، به عینیات و مسائل اجتماعی و اقتصادی اشاره دارند، ضرورتی انکارناپذیر است. لذا برای درک بهتر این موضوع نمونه موردی امامزاده محسن واقع در شهر همدان جهت بازخوانی نقش منظر آیینی در توسعه گردشگری انتخاب شده است. در این پژوهش فرض بر این است که این امامزاده به علت داشتن ویژگی‌هایی نظیر «تکرارپذیری در زمان و مکان مقدس«، «نماد و استعاره» و «کنش‌های اجتماعی» منظر آیینی محسوب می‌شود که با قرارگیری در طبیعت بکر و همچنین مقدس‌بودن بنای آن (قبل و بعد از اسلام) و حضور فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی، مجموعه‌ای چندعملکردی محسوب می‌شود و پتانسیل جذب گردشگر و توسعة گردشگری در آن به وفور دیده می‌شود. روش پژوهش در این مقاله توصیفی- تحلیلی است و بر پایة جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای از متون و اسناد قدیمی و همچنین بازدید میدانی از سایت امامزاده گردآوری شده است.

کلیدواژه‌ها


ابراهیم‌زاده، عیسی؛ کاظمی‌زاده، شمس‌الله و اسکندری ثانی، محمد. (1390). برنامه‌ریزی استراتژیک توسعة گردشگری، با تأکید بر گردشگری مذهبی (مطالعة  موردی: شهر قم)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(76)، 115-141.
ابرقویی‌فرد، حمیده؛ صابونچی، پریچهر و فرزین، احمدعلی. (1397). بازخوانی نقش مناظر آیینی در هویت‌بخشی به شهرهای ایرانی، باغ نظر، 15 (65)، 5-12.
الیاده، میرچا. (1375). مقدس و نامقدس (ترجمة نصرالله زنگوئی)، چاپ اول، تهران: انتشارات سروش.
پرچکانی، پروانه. (1395). چیستی منظر گردشگری شهری، هنر و تمدن شرق، 4(13)، 52-59.
جوادی، شهره. (1397). اماکن مقدس با پیشینة  نیایشگاهِ (مهر)، هنر و تمدن شرق، 6(19)، 10-15.
جهانپور، علی. (1376). شکوه الوند، همدان: نشر اسکاف.
خرم‌روئی، ریحانه. (1396). طراحی منظر حوزه نفوذ امام زاده محسن شهر همدان (پایان‌نامه منتشرنشده کارشناسی ارشد معماری منظر)، دانشکده معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.
خرم‌روئی، ریحانه؛ ماهان، امین و فرزین، احمد علی. (1398). تبیین مفهوم منظر آیینی و بررسی جلوه‌های تبلور آن، هویت شهر، 13(2)، 51-62.
خرم‌روئی، ریحانه؛ پهلوان، پرتو و ظریف عسگری، الهه؛ صبوری، سمیه؛ دانشی، پریسا و صدفی کهنه، پدرام. (1399). گرگان از منظر میراث و آیین، هنر و تمدن شرق، 8(28)، 13-22.
رضایی همدانی، عمادالدین. (1379). سیمای همدان، تهران: نشر انوشه.
رودنبولر، اریک. دبلیو. (1387). ارتباطات آیینی: از گفتگوهای روزمره تا جشن‌های رسانه‌ای شده (ترجمة عبدالله گیویان)، چاپ اول. تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم.
زندیه، مهدی و گودرزیان، شروین. (1393). رویکرد منظرین، عامل موفقیت گردشگری شهری، باغ نظر، 11(30)، 59-66.
صالح پور، اردشیر. (1386). جشن، آیین و سنت، آینه خیال، (4)، 78-79.
عباس‌زادگان، مصطفی. (1390). آغاز گردشگری فرهنگی، ماهنامه سفر، 20(27)، 78-82.
علی‌الحسابی، مهران و پای کن، عصمت. (1392). تدوین چارچوب مفهومی تعامل شهر و آیین‌های جمعی و بررسی مصداق آن در آیین‌های عاشورایی، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، (12)، 27-36.
غضنفری، پروانه و جوادی، شهره. (1388). نگاه آیینی به گردشگری ایرانی، مجله منظر، 1(5)، 70-73.
گروسین، هادی. (1383). جغرافیای تاریخی و .... زیستگاه‌های دره‌ای الوند، همدان: نشر اندیشه.
گیویان، عبدالله. (1385). آیین، آیینی‌سازی و فرهنگ عامه‌پسند دینی، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، (5)، 179-211.
محدثی، جلال. (1389). شکل‌گیری منظر شهری آیینی در مناسبت‌های اجتماعی، مجله منظر، 2(10)، 18-21.
منصوری، سید امیر. (1392). منظر آیینی. مجله منظر، 5(24)، 5-5.
منصوری، سید امیر. (1393). گردشگری به مثابه نظام معرفت. مجله منظر، 6(29)، 28-33.
منصوری، سیدامیر. (1399). گردشگری فرهنگ، با تکیه بر تفاوت مفهومی فرهنگ و فرهنگی. گردشگری فرهنگ، 1(1)، 5-8.
موسوی، میرنجف؛ سلطانی، ناصر و باقری کشکولی، علی. (1393). تحلیلی بر نقش مذهب در توسعة گردشگری مذهبی، پژوهش‌های جغرافیای انسانی،46(4)، 825-841.
نصیریان، جلال. (1389). نگاهی به انواع گردشگری از توریسم تا گردشگری، آریانا گردشگر، (30)، 58-56.
 
Bocock, R. (1974). Ritual in industry society, London: Allen and Ynwin.
Douglas, M. (1968). The Component of Ritual I (New Blackfriars), New York: Wiley .
Kanekar, A. & Arati, K. (1992). Celebration of place; Processional Rituals and Urban Form, Massachusetts: Massachusetts Institute of Technology, Department of Architecture.
Turner, V. (1966). The Ritual process: structure and anti-structure, Cornell paperbacks,  Ithaca, New York: Cornell University Press.