https://www.toc-sj.com/ گردشگری فرهنگ fa daily 1 Thu, 23 Jul 2026 00:00:00 +0330 Thu, 23 Jul 2026 00:00:00 +0330 https://www.toc-sj.com/article_248432.html هنوز تصویر فرودگاه کیش در روزهایی که پروازها یکی پس از دیگری لغو می‌شد یا با نصف ظرفیت به زمین می نشست، از ذهنم پاک نشده است. سکوتی سنگینی که بر سالن‌های انتظار حاکم بود، تنها سکوتِ یک فرودگاه نبود؛ سکوتِ صنعتی بود که میلیون‌ها انسان در سراسر جهان با آن روزگارمی گذراندند و چرخ زندگی‌شان را به حرکت وا می داشت. در آن روزها، مسئولیت ادارۀ سازمان منطقۀ آزاد کیش را بر عهده داشتم؛ جزیره‌ای که نه‌تنها یکی از مهم‌ترین مقاصد گردشگری ایران، بلکه نمونۀ بارزی است از پیوند فرهنگ، اقتصاد، سرمایه‌گذاری، حمل‌ونقل، خدمات و امید اجتماعی؛ کرونا، بیش از هر بحران دیگری، به ما آموخت گردشگری فقط مجموعه‌ای از هتل‌ها، پروازها، مراکز خرید و جاذبه‌های طبیعی نیست؛ بلکه شبکه‌ای است زنده و پویا از اعتماد، امید و مشارکت انسان‌ها؛ تجربۀ زیسته‌ای که شاید بزرگ‌ترین آموزۀ حرفه‌ای زندگی من بود. امروز، اگرچه همه‌گیری کرونا به گذشته پیوسته است، صنعت گردشگری اما، همچنان در معرضِ آزمون‌های دشوار قرار دارد. شرایط اقتصادی، تحولات اجتماعی، تنش‌های منطقه‌ای و فضای آمیخته به نگرانی و انتظار، بر تصمیم خانواده‌ها برای سفر و بر آیندۀ سرمایه‌گذاری در این صنعت اثر گذاشته است. شاید نتوان برای این وضعیت نام مشخصی انتخاب کرد؛ نه جنگ است و نه صلح و نه آرامشی پایدار. اما، دقیقاً در چنین شرایطی است که مفهومِ «تاب‌آوری» از یک اصطلاحِ علمی فراتر می‌رود و به ضرورتی برای بقا و آینده‌نگری تبدیل می‌شود. در سال‌های اخیر، واژۀ تاب‌آوری به فراوانی به کار می‌رود؛ به نظر، تاب‌آوری را صرفاً نباید میزان تحمل سختی‌ها تلقی کرد. شاید بتوان آن را به مفهوم توانایی حفظ امید، اتخاذ تصمیم‌های مسئولانه و یافتن راه‌های تازه به‌ویژه زمانی که افق پیشِ رو چندان روشن نیست به کار گرفت. این همان چیزی بود که در روزهای دشوار کرونا، در میان کارکنان، فعالان بخش خصوصی، هتلداران، سرمایه‌گذاران و مردم کیش به‌خوبی مشاهده کردم. آنچه چراغ گردشگری را در آن دوران تلخ روشن نگاه داشت، اعتماد متقابل، احساس مسئولیت جمعی، ایثار و گذشت، مروت و همراهی‌های مثال‌زدنی بود که توانستیم با هزینه‌های کمتری تاب بیاوریم و جزیره چون گذشته درخشان به ماند. همین تجربه، امروز نیز، می‌تواند راهنمای ما باشد. چه بخواهیم چه نخواهیم بحران‌ها می‌آیند ولی، بالاخره می‌روند، اما سرمایه‌های واقعی گردشگری می‌مانند، فضای کسب‌وکار دستخوش تغییر می‌شوند، زیرساخت‌ها ممکن است آسیب ببینند، آمارها کاهش یابند و بازارها دچار رکود شوند اما، اگر سرمایۀ اجتماعی، اعتماد عمومی و امید به آینده دوام یابد، بازسازی این صنعت دور از دسترس نخواهد بود. ایران از این منظر، کشوری کم‌نظیر است. کمتر سرزمینی را می‌توان یافت که جاذبه‌های متنوعی از میراث تاریخی، فرهنگ، هنر، طبیعت، اقلیم و مهمان‌نوازی را یکجا در خود جمع کرده باشد. این سرمایه‌ها ماندگارند نه با نوسانات اقتصادی از میان می‌روند و نه با فراز و فرودهای سیاسی؛ آنچه ممکن است آسیب ببیند، تصویرِ ذهنی مقصد، اعتماد گردشگران و انگیزۀ فعالان این صنعت است و دقیقاً همین‌جا است که مسئولیتِ دست‌اندرکاران، رسانه‌ها، دانشگاهیان و بخش خصوصی صد چندان می‌شود. امروز بیش از هر زمان دیگری باید تعریف خود را از گردشگری بازنگری کنیم. گردشگری تنها ورود گردشگران خارجی یا افزایش آمار سفر نیست. هر سفری که به شناخت بیشتر ایران، تقویت اقتصاد محلی، حفظ میراث فرهنگی و افزایش نشاطِ اجتماعی بیانجامد، بخشی از سرمایۀ ملی ماست. حمایت از گردشگری داخلی، تقویت کسب‌وکارهای کوچک و متوسط، شناساندن مقاصد کمتر شناخته‌شده و توجه به گردشگری مسئولانه، دیگر نه یک انتخاب که ضرورتی است برای تضمین آیندۀ این صنعت راهبردی؛ در این میان، رسانه‌های تخصصی نیز، رسالتی فراتر از انتشار اخبار دارند. رسانه باید امید را روایت کند، اما نه امیدی که بر آرزوی غیر واقع‌بینانه و ناشدنی‌ها استوار باشد؛ امیدی که از دل واقعیت و تجربه برمی‌آید. جامعۀ امروز بیش از پیش به روایت‌های صادقانه نیاز دارد؛ روایت‌هایی که بدون انکار دشواری‌ها و واقعیت‌ها، تصویری از شرایط بهتر را حکایت کنند. سال‌ها حضور در عرصۀ گردشگری از حوزۀ نظر تا اجرا، این باور را در من تقویت کرده است که آیندۀ این صنعت، بیش از آن که به پایان بحران وابسته باشد، به کیفیت مدیریت بحران‌ها و نوع حکمروایی وابسته است. تجربۀ بسیاری از کشورها به‌خوبی نشان می‌دهد که با بازسازی اعتماد توانسته‌اند از جنگ‌ها، بیماری‌های فراگیر، بلایای طبیعی یا رکود اقتصادی، فرصت خلق کنند و بسیار زودتر از تصور به مزیت رقابتی خود در صنعت گردشگری برگردند. اعتماد، مهم‌ترین سرمایۀ گردشگری است؛ سرمایه‌ای که با صداقت، برنامه‌ریزی، گفت‌وگو و همراهی به‌دست می‌آید و با بی‌توجهی به‌آسانی از میان می‌رود. اگر بخواهم همۀ آنچه را در این سال‌ها از «گردشگری» آموخته‌ام، در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم: «صنعت سفر چیزی جز، امید نیست». هر مسافری که با خاطره‌ای خوش از مقصدی بازمی‌گردد، هر میزبانی که با مهربانی از میهمان خود استقبال می‌کند و هر کارآفرینی که با وجود دشواری‌ها چراغ کسب‌وکارش را خاموش نمی‌کند، در حقیقت در حال ساختن آینده‌ای بهتر برای ایران است. امروز، بیش از هر زمان دیگر، به این امید نیاز داریم؛ امیدی که نه از خوش‌بینی ساده‌انگارانه، بلکه از شناختِ ظرفیت‌های این سرزمین و ایمان به توان ایرانی سرچشمه می‌گیرد. تاریخ ایران بارها نشان داده است که این سرزمین از روزهای دشوار عبور کرده و دوباره ایستاده است و به یقین گردشگری نیز، از این قاعده مستثنی نیست. وظیفۀ امروز همۀ مدیران، فعالان بخش خصوصی، دانشگاهیان، رسانه‌ها و سیاست‌گذاران، باید پاسداری و صیانت از همین امید باشد؛ زیرا هرجا امید زنده بماند، سفر نیز، ادامه خواهد یافت و با تداوم سفر، فرهنگ، گفت‌وگو و زندگی نیز، جریان خواهد داشت. و در نهایت «گردشگری را باید از منظر فرهنگ امید نگریست نه صرفاً اقتصاد سفر...». https://www.toc-sj.com/article_248021.html گردشگری آیینی زیرمجموعۀ دو حوزۀ گردشگری و منظر آیینی است. برخی از مکان‌ها واجد آیین‌های خاص خود هستند که به هویت شهر و جامعۀ محلی گره خورده است. هدف این مقاله معرفی منظر آیینی شهر سیرجان و ظرفیت سنجی گردشگری آیینی این شهر در تناسب با جامعۀ محلی و گردشگری منظر است. با مشاهدۀ بافت هستۀ تاریخی شهر جدید سیرجان و بررسی کانون‌های آیینی شهر، محدودۀ اصلی واجد ارزش از نظر آیینی و مسیرهایی که پتانسیل تبدیل شدن به گذرهای آیینی را دارند، مشخص شدند. درنهایت یک نقشۀ ظرفیت گردشگری منظر آیینی شامل محدودۀ آیینی، ساختار آیینی و کانون‌های آیینی تهیه شد که ویژگی‌های محدوده‌ای که در سیرجان پتانسیل گردشگری منظر آیینی را دارا هستند نشان می‌دهد؛ محدوده‌ای که اهمیت دادن به پتانسیل‌های منظر آیینی آن، هم در افزایش تعلق جامعۀ محلی به آیین‌ها و هم در جذب گردشگر تأثیرگذار است. یافته‌ها نشان می‌دهد که متمرکز شدن جریان گردشگری سیرجان بر جاذبه‌های محدود و مدرن، در کنار توسعۀ معاصر شهری (توسعۀ شبکه‌ای شهر)، باعث نادیده گرفتن پتانسیل‌های برخاسته از منظر آیینی شده است. پراکندگی کانون‌های آیینی، از هم گسیختگی ادراکی میان مراکز تاریخی و آیینی و همین‌طور کاهش خوانایی مسیرهای مرتبط، بارزترین موانع تحقق گردشگری منظر در سیرجان شمرده می‌شوند. در مقابل، مواردی مانند وجود شبکه‌ای از حسینیه‌ها و تکیه‌ها، استمرار آیین‌های مذهبی و سنتی و درهم‌تنیدگی آنها با بستر تاریخی شهر، از مهم‌ترین ظرفیت‌های مکانی سیرجان در زمینۀ توسعۀ گردشگری منظر آیینی به حساب می‌آیند. https://www.toc-sj.com/article_247234.html در رویکردهای معاصر جامعه‌شناسی هنر، موزه‌ها به نهادهای فعال تولید معنا و ارزش نمادین تبدیل شده‌اند، بااین‌حال، سازوکارهای نهادی، گفتمانی و فضایی شکل‌دهنده به اعتبار نمادین هنر در موزه‌های مذهبی ایران، کمتر در چهارچوب نظری منسجمی بررسی شده است. موزۀ آستان قدس رضوی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای فرهنگی- مذهبی کشور، بستری مناسب برای تحلیل این فرایند در پیوند با سرمایۀ مذهبی و اقتدار نهاد موزه‌ای فراهم می‌آورد. هدف اصلی پژوهش، تحلیل چگونگی شکل‌گیری اقتصاد نمادین هنر در این موزه با اتکا به نظریۀ پیر بوردیو و تبیین نقش آن در برندسازی گردشگری فرهنگی است. سؤال محوری آن است که اعتبار نمادین آثار هنری در موزۀ آستان قدس رضوی ازطریق چه سازوکارهایی تولید و بازتولید می‌شود و سرمایۀ مذهبی چه نقشی در این فرایند ایفا می‌کند. پژوهش به‌لحاظ ماهیت، کیفی و ازنظر هدف، توصیفی- تحلیلی با رویکرد انتقادی- تفسیری است. با راهبرد مطالعۀ موردی کیفی، داده‌ها ازطریق مطالعۀ اسناد رسمی، متون معرفی آثار، کاتالوگ‌ها و مشاهدۀ میدانی گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون در چهارچوب مفاهیم بوردیو (میدان، سرمایۀ فرهنگی، سرمایۀ نمادین و قدرت نمادین) تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد سرمایۀ مذهبی نقش اصلی در اعتباربخشی به آثار این موزه دارد. سازوکارهایی چون وقف و نذر، زبان توصیفی آثار و سازمان‌دهی فضایی موزه، به تثبیت نظم نمادین خاصی انجامیده‌اند که لزوماً مبتنی‌بر منطق زیبایی‌شناختی مستقل نیست. این نظم نمادین، زمینه‌ساز شکل‌گیری برندی متمایز از گردشگری فرهنگی- مذهبی با محوریت هنر در خدمت امر مقدس است که در آن تجربۀ زیارتی و موزه‌ای درهم‌تنیده می‌شود. https://www.toc-sj.com/article_247455.html | امروزه تخریب محیط‌زیست از بحرانی کالبدی به چالشی روانی- وجودی تبدیل شده است. این پژوهش با تمرکز بر سجاس‌رود (قانلی‌چای) به‌عنوان «منظر رنج»، به‌دنبال تبیین این مسئله است که چگونه می‌توان سوگ بوم‌شناسانة ناشی از زوال رودخانه را از وضعیتی راکد به وضعیتی پویا تبدیل کرد. هدف اصلی، واکاوی نقش میانجی «روایت‌گری اصیل» در بستر «گردشگری آخرین فرصت» برای تقویت مسئولیت اخلاقی و بازآفرینی اجتماعی منطقه است. این مطالعه با رویکرد آمیختة توالی اکتشافی انجام شد. در فاز کیفی، 81 مصاحبة نیمه‌ساختاریافته با ذی‌نفعان محلی و متخصصان انجام و به‌ روش تحلیل مضمون، ابعاد سوگ استخراج شد. یافته‌های کیفی مبنای طراحی سناریوی مداخله و پرسش‌نامه‌ای با پایایی 48/0شد. در فاز کمی، اثر مداخلة «روایت‌گری اصیل» در قالب طرح شبه‌آزمایشی روی 06 بازدیدکننده (03 نفر آزمایش، 03 نفر کنترل) سنجیده شد. تحلیل داده‌ها با آزمون t مستقل و شاخص اندازۀ اثر کوهن (d) در نرم‌افزار SPSS- 26 صورت گرفت. یافته‌های کیفی سه مضمون کلیدی «سوگ کالبدی»، «سوگ هویتی (سولاستالژیا)» و «سوگ آینده‌نگر» را شناسایی کرد. نتایج کمی نشان داد مواجهه با روایت‌های اصیل و شاهدمحور، به‌طوری معنادار (p<0.001)منجر به افزایش 86 درصدی تمایل به مشارکت در بازآفرینی شده است. اندازه‌های اثر بزرگ (d>0.8) تأیید کرد روایت‌گری با تبدیل رنج به آگاهی، سوگ راکد را به «سوگ پویا» بدل می‌کند. پژوهش نشان داد سجاس‌رود نه‌صرفاً منظر آستانه‌ای زوال، بلکه «مکان- رسانه‌ای» برای بیداری بوم‌شناسانه است. بازآفرینی منظر فراتر از مداخلات مهندسی، نیازمند مدیریت معنا و «گردشگری حمایتی» است تا فقدان محیطی را به شریان آگاهی و مسئولیت اخلاقی تبدیل کند. https://www.toc-sj.com/article_250967.html گردشگری روستایی به‌عنوان یکی از راهبردهای توسعۀ پایدار، نیازمند ارزیابی مستمر ظرفیت‌ها، خدمات، زیرساخت‌ها و نظام مدیریتی مقاصد گردشگری است. روستای لیقوان در استان آذربایجان‌شرقی با برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی، تاریخی و محصولات بومی، ظرفیت مناسبی برای توسعۀ گردشگری دارد، اما تاکنون ارزیابی جامعی از وضعیت توسعۀ پایدار آن انجام نشده است. هدف این پژوهش، ارزیابی وضعیت توسعۀ پایدار گردشگری در روستای لیقوان براساس 31 شاخص در پنج بُعد شامل پتانسیل‌های گردشگری، کیفیت خدمات، امکانات و زیرساخت‌ها، نظام مدیریتی و آثار توسعۀ گردشگری است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت توصیفی-تحلیلی است. داده‌ها ازطریق پرسشنامه مبتنی‌بر مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت و با مشارکت 20 نفر شامل 10 نفر از کارشناسان و ذی‌نفعان حوزۀ گردشگری و 10 نفر از گردشگران بازدیدکننده گردآوری و با استفاده از روش امتیازدهی استاندارد و شاخص ترکیبی پایداری گردشگری (STI) تحلیل شد. نتایج نشان داد بُعد پتانسیل‌های گردشگری با امتیاز 65+ بالاترین و بُعد کیفیت خدمات با امتیاز 83/15- پایین‌ترین وضعیت را دارد. همچنین مقدار شاخص STI برابر با 78/14+ به دست آمد که بیانگر وضعیت متوسط به پایین توسعۀ پایدار گردشگری در روستای لیقوان است. این نتایج می‌تواند به‌عنوان ابزار راهبردی برای برنامه‌ریزی و هدایت توسعۀ پایدار گردشگری روستای لیقوان استفاده شود. https://www.toc-sj.com/article_251122.html بخش مهمی از ادبیات گردشگری در ایران، تجربۀ بازدید از میراث را به رضایت، تصویر مقصد یا ویژگی‌های کالبدی تقلیل می‌دهد؛ در مقابل، کاربرد اصطلاح «پدیدارشناسی» نیز غالباً بدون دادۀ زیسته یا منطق روش‌شناختی روشن انجام می‌شود. در نتیجه، سازوکار پیوند میان بدن، حافظه، تعامل و تفسیر در تجربۀ مکان همچنان تبیین نشده است. این پژوهش با به‌کارگیری «گردشگری فرهنگ» به‌عنوان برچسبی تحلیلی برای وجه رابطه‌ای و فرایندی تجربه، چارچوبی برای تحلیل تجربۀ مکان در بافت‌های تاریخی ایران ارائه می‌کند. این اصطلاح گونه‌ای مستقل از «گردشگری فرهنگی» نیست، بلکه بر چگونگی شکل‌گیری معنا در رابطه میان بازدیدکننده، مکان و دیگر کنشگران تأکید دارد. این مقاله از نوع پژوهش‌های نظری-انتقادی و ترکیب نظری است. هستۀ تحلیلی از بیش از سی منبع بنیادین و پژوهش در حوزه‌های پدیدارشناسی ادراک، نظریۀ مکان، حافظۀ فرهنگی، مطالعات اجرا و تجربۀ گردشگری تشکیل شد. منابع براساس ارتباط مستقیم با سازوکار تجربه، قابلیت ردیابی کتاب‌شناختی و ظرفیت پیوند میان سطوح خرد و فرهنگی انتخاب شدند. تحلیل در چهار مرحلۀ مفهومی، مقایسۀ مستمر، تحلیل موارد ناسازگار و صورت‌بندی روابط انجام شد. تجربۀ مکان فرایندی پویا و بازخوردی است که از تعامل چهار سازوکار شکل می‌گیرد: توجه حسی‌ـ‌حرکتی، فعال‌شدن حافظۀ فرهنگی، شکل‌گیری مشترک معنا در تعامل اجتماعی و تفسیر نمادین. «بازنگری در خویشتن» پیامدی احتمالی و زمان‌مند است، نه مرحله‌ای ثابت از تجربه. ویژگی‌های حسی مکان نیز به‌تنهایی معنا تولید نمی‌کنند؛ معنا در ارتباط با پیش‌دانسته‌ها، روایت‌ها، کنش دیگران و موقعیت اجتماعی گردشگر شکل می‌گیرد. دستاورد اصلی پژوهش، ارائۀ چارچوبی برای بررسی تجربی تجربۀ مکان در بافت‌های تاریخی ایران است. این چارچوب، تجربه را پدیده‌ای ثابت و یکسان نمی‌داند، بلکه آن را وابسته به شرایط فرهنگی، اجتماعی و مکانی و قابل بررسی ازطریق سازه‌ها و نشانه‌های مشخص می‌داند. این چارچوب می‌تواند در طراحی تفسیر میراث، آموزش راهنمایان و پژوهش‌های میدانی به کار رود؛ بااین‌حال، بومی‌بودن آن تنها پس از بررسی و مقایسۀ تجربی در بافت‌های مختلف ایران قابل ارزیابی است.