دوراهی حفاظت یا تغییر؟ در جستجوی راهکاری برای مانایی منظر مردمی در بافت تاریخی شهرهای سمنان و دامغان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری، گروه معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

4 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

5 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکدۀ معماری، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

منظر مردمی در اثر زیست جمعی و تعامل مشترک مردم با یکدیگر و محیط ایجاد می‌شود. بافت تاریخی شهرها، راویان هویت و تداعی‌گر گذشتۀ شهر هستند و حفظ منظر مردمی آنها اهمیت دوچندان دارد. اتخاذ رویکرد مناسب در رابطه با منظر مردمی بافت تاریخی شهرها، مشروط به برقراری تعادل میان حفظ آثار ارزشمند گذشته در محیط و همگام‌بودن ابعاد مختلف کالبدی، معنایی و عملکردی آن با نیاز‌های شهروندان و جامعۀ شهری معاصر است. حفظ منظر مردمی بافت تاریخی شهرهایی نظیر سمنان و دامغان با چالش‌هایی مواجه است؛ مدیریت شهری در مواردی به سوی رویکردی حفاظتی و نمایشی با اولویت‌بخشی به کالبد محیط حرکت کرده و در مواردی دیگر برای تخصیص فضا به جامعۀ معاصر، به تجهیز کالبدی و عملکردی بدون شناخت کافی نسبت به معنای فضا، زمینه و نیازهای مخاطبین مبادرت می‌ورزد. هدف از این نوشتار بررسی ابعاد مختلف مفهوم منظر مردمی و چگونگی تحول مناظر مردمی مربوط به گذشته در بافت تاریخی شهرهای سمنان و دامغان به‌گونه‌ای است که با درنظرگیری تأثیر عوامل مختلف، امکان اتخاذ رویکردی مناسب برای تداوم منظر مردمی گذشته در متن زندگی امروز شهرها فراهم شود. منظر مردمی پدیدۀ کلی و هم‌افزا از عملکرد، کالبد و معنا مطرح است که توجه به نقش کلیدی مردم برای استمرار آن در طول زمان ضرورت دارد. رویکرد یک‌جانبه و متمرکز بر بهسازی محیط و بدون ملاحظۀ ابعاد اجتماعی و فرهنگی، عدم ثبات ترکیب اجتماعی، کاهش تعهد و مشارکت مردمی و افول منظر مردمی را به همراه دارد. لزوم توجه به پیش‌شرط‌های اساسی چون اعتبار‌بخشی به قابلیت‌ها، معنای ذاتی و جوهرۀ اختصاصی هر فضا، نیازهای جامعۀ معاصر، عوامل پشتیبانی‌کنندۀ حضور افراد و نقش کلیدی مردم، تحقق منظر مردمی را به‌عنوان محصول تجربۀ پویای محیط توسط جامعه و دارایی جمعی با مالکیت گسترده ممکن می‌سازد که اشکالی از حفاظت فعال و مدیریت جمعی از طریق بازسازی رابطه با مکان‌ها، تأثیر مثبتی بر تداوم آن می‌گذارد. طرح‌ریزی فرایندی کل‌نگر، یکپارچه و چندوجهی برای افزایش دلبستگی شهروندان به مکان و رعایت تعادل در محافظت و مداخله در منظر نیز، به تداوم مناظر مردمی و به‌روزرسانی مداوم ارتباط و تفسیر کاربران از منظر کمک خواهد کرد.

کلیدواژه‌ها


قش مناظر آیینی در هویت‌بخشی به شهرهای ایرانی. باغ نظر، 15(65)، 5-12. 
ابرقویی فرد، حمیده. (1399). منظر آیینی از نگاه گردشگری. گردشگری فرهنگ، 1(3)، 43-50.
ابرقویی فرد، حمیده؛ برومند، هدیه؛ طایفه حسینلو، اردلان؛ لطیفی، سید محمد مهدی؛ نبئی، سیده یگانه و نیکزاد، غزل. (1399). فضای جمعی، مفهومی رو به زوال ارزیابی کیفیت اجتماعی فضاهای شهری در بافت تاریخی شهر گرگان. هنر و تمدن شرق، 8(28)، 23-32. 
ابرقویی فرد، حمیده و صابونچی، پریچهر. (1399). منظر همچون طبیعت نمادین، تأملی بر نقش نمادین عناصر طبیعی در شکل‌گیری منظر روستای «کامو». منظر، 12(52)، 28-37. 
ابرقویی فرد، حمیده و منصوری، سید امیر. (1400). بازخوانی مؤلفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر ایرانی پس از اسلام در سفرنامه‌های قرن نهم تا چهاردهم هجری قمری. منظر، 13(55)، 20-29. 
آتشین‌بار، محمد. (1388). تداوم هویت در منظر شهری. باغ نظر، 6(12)، 45-56.
ال‌هاشمی، ایدا. (1399). پیوند زیرساخت‌های آبی سنتی و نظام محله‌ای در شهرهای ایران؛ ساختارشهری و زیرساخت‌ آبی در شهر سمنان. هنر و تمدن شرق، 8(27)، 5-14. 
بندری، علی‌اکبر. (1399). سرای نقش جهان سمنان. تاریخ دسترسی: 02/04/1401. قابل‌دسترس در: https://www.irna.ir/photo/84035543/
تیموری، محمود. (1389). طرح منظر شهری محله، راهکار تداوم هویت در روند نوسازی. منظر، 2(10)، 51-54.
تیموری، محمود. (1393). تجربیات نوسازی معاصر از دید هویت شهری. منظر، 6(27)، 44-49.
جهان‌آرای، اشکان. (1401). رنگ زندگی در بافت تاریخی سمنان. تاریخ دسترسی: 01/04/1401. قابل دسترس در: https://www.hamshahrionline.ir/news/629893/
حبیبی بسطامی، هوشنگ. (1398). قدم زدن با آب در تاریخ. تاریخ دسترسی: 01/04/1401. قابل‌دسترس در: https://www.isna.ir/news/98100805402/
حسن‌آبادی، نسترن. (1400). زوال یا احیا؟ /بافت قدیمی سمنان و کوچه‌هایی که هر روز تنهاتر می‌شوند. تاریخ دسترسی: 01/04/1401. قابل دسترس در: https://www.yjc.news/fa/news/8023356/ 
حقیقت، عبدالرفیع. (1362). تاریخ قومس. تهران: چاپ کیان.
خرم‌رویی، ریحانه؛ ماهان، امین و فرزین، احمد علی. (1398). تبیین مفهوم منظر آیینی و بررسی جلوه های تبلور آن. هویت شهر، 13(2)، 51-62.
خرم‌رویی، ریحانه؛ پهلوان، پرتو؛ ظریف عسگری، الهه؛ صبوری، سمیه؛ دانشی، پریسا و صدفی کهنه شهری، پدرام. (1399). گرگان از منظر میراث و آیین. هنر و تمدن شرق، 8(28)، 13-22. 
خرم‌رویی، ریحانه و ماهان، امین. (1400). بازخوانی نقش منظر آیینی در توسعۀ گردشگری نمونه مورد مطالعه: امام‌زاده محسن شهر همدان. گردشگری فرهنگ، 2(4)، 13-20. 
صابونچی، پریچهر و ابرقویی فرد، حمیده. (1399). خِرَد محیطی، دانش بومی و نقش عوامل اکولوژیک در برنامه‌ریزی و ساخت روستای کامو. منظر، 12(53)، 18-25. 
غضنفری، سیده پروانه و کریمی، میترا. (1395). چشمه‌علی دامغان و علل تقدس آن. باغ نظر، 13(42)، 57-66.
فلامکی، محمدمنصور. (1368). شهر ایرانی در تجربۀ جهانی. تهران: نشر فضا.
کرزن، جورج. (۱۳۴۹). ایران و قضیۀ ایران (ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 
مخلص، فرنوش؛ فرزین، احمدعلی و جوادی، شهره. (1391). مزار پیرمراد، منظر فرهنگی-آیینی شهرستان بانه. باغ نظر، 10(24)، 27-38.
مجیدی، مریم؛ منصوری، سید امیر؛ صابرنژاد، ژاله و براتی، ناصر. (1398). نقش رویکرد منظرین در ارتقای رضایتمندی از محیط شهری. باغ نظر، 16(76)، 45-56. 
مجیدی، مریم؛ منصوری، سید امیر؛ صابرنژاد، ژاله و براتی، ناصر. (1400). ظرفیت‌های منظر در تحقق مفهوم مشارکت در طرح‌های شهری. منظر، 13(54)، 18-27. 
محقق، مسعود. (1400). «نظام سنتی تقسیم آب» سمنان در انتظار جهانی‌شدن. تاریخ دسترسی: 02/04/1401. قابل‌دسترس در: https://www.isna.ir/photo/1400071912982.
منصوری، سید امیر. (1389). منظر شهری: کنترل امر کیفی با مؤلفه‌های کمی، منظر. 2(11)، 6-7.
منصوری، سید امیر. (1397). منظر مردمی شهر. منظر،10(44)، 3-3. 
منصوری، مریم‌السادات. (1395). جایگاه طبیعت در اقدامات زیباسازی شهر تهران در چارچوب نظریۀ «اعتبارگیری». منظر، 8(35)، 66-73.
موسوی، احمد. (1368). تاریخ شهر دامغان، بناها و شهر دامغان (ویراستار ابراهیم جعفرپور)، تهران: نشر فضا.
میرشکرایی، محمد. (1382). انسان و آب در ایران. کتاب ماه هنر، (57 و 58)، 3.
همتی، مرتضی؛ منصوری، سید امیر و براتی، ناصر. (1401). رسانه، روشی برای تغییر منظر شهری تبیین مد‌‌‌‌‌‌‌ل مفهومی اثرگذاری بر منظر شهری بد‌‌‌‌‌‌‌ون مد‌‌‌‌‌‌‌اخلۀ فیزیکی. منظر، 14(58)، 66-77. 

Antrop, M. (2005). Why landscapes of the past are important for the future. Landscape and Urban Planning, 70(1-2), 21-34. 
Berque, A. (2013). Thinking through Landscape (A. M Feenberg-Dibon Trans.). London: Routledge.
Cosgrove, D. E. (1984). Social formation and symbolic landscape. London; Sydney: Croom Helm.
Cosgrove, D., & Daniels, S. (Eds.). (1988). The iconography of landscape: essays on the symbolic representation, design and use of past environments (Vol. 9). Cambridge: Cambridge University Press.
Cosgrove, D. E. (1992). Water, Engineering and Land-Scape: Water Control and Landscape in the Modern Period. New Delhi: CBS Publishers.
Cosgrove, D. E. (2006). Modernity, community and the landscape idea. Journal of Material Culture, 11(1-2), 49-66.
Cosgrove, D. (2010). Social Formation and Symbolic Landscape. In R. DeLue & J. Elkins (Eds.). Landscape theory (Vol. 6). London: Routledge. 
Delue. R. (2015). Is landscape theory? In G. Doherty. & C. Waldheim. (Eds.). Is landscape...?: Essays on the identity of landscape. London: Routledge.
Harris, D. (2010). Self and Landscape. In R. DeLue. & J. Elkins (Eds.). Landscape theory (Vol. 6). London: Routledge. 
Hunziker, M., Felber, P., Gehring, K., Buchecker, M., Bauer, N. & Kienast, F. (2008). Evaluation of Landscape Change by Different Social Groups. Mountain Research and Development, 28(2), 140–147. 
Lewis, P. (1979). Axioms for Reading the Landscape. In D. W. Meinig (Ed.). The Interpretation of Ordinary Landscapes (pp. 11–32). New York: Oxford University Press.
Lindström, K., Palang, H. & Kull, K. (2013). Semiotics of landscape. In P. Howard, I. Thompson, E. Waterton & M. Atha (Eds.). The Routledge companion to landscape studies. London: Routledge.
Malpas, J. (Ed.). (2011). The Place of Landscape: Concepts, Contexts, Studies. Cambridge: MIT Press. 
Olwig, K. (2003). Landscape: The Lowenthal legacy. Annals of the Association of American Geographers, 93(4), 871-877.
Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion.
Scannell, L. & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1-10.
Schatzki, T, R. (2011). Landscapes as Temporalspatial Phenomena. In J. Malpas (Ed.). The Place of Landscape: Concepts, Contexts, Studies. Cambridge: The MIT Press. 
Schein, R. H. (1997). The place of landscape: A conceptual framework for interpreting an American scene. Annals of the Association of American Geographers, 87(4), 660-680.
Swaffield, S. R. (2006). Theory and critique in landscape architecture: Making connections. Journal of Landscape Architecture, 1(1), 22-29.
Tilley, C. (2006). Introduction: Identity, place, landscape and heritage. Journal of Material Culture, 11(1-2), 7-32. 
Tuan, Y. F. (1977). Space and place: The perspective of experience. Minneapolis: University of Minnesota Press.