خوانش محله به‌مثابۀ منظر (مطالعۀ موردی: محلات تاریخی سمنان و دامغان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای معماری، گروه معماری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، پردیس هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی کارشناسی ارشد معماری منظر، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران.

چکیده

ویژگی مهم شهر ایرانی دورۀ اسلامی، وجود محلات به‌عنوان زیرسیستم و کل‌های کوچک در شهر است. محله به‌عنوان یکی از ارکان اصلی تشکیل‌دهندۀ شهر ایرانی، سهم بسزایی در تکامل مفهوم مدنیت و اجتماع دارد. این کل‌های کوچک، بیش از هر چیز به‌مثابۀ ساختارهایی جمعی و به‌عنوان کانون‌هایی جهت ارتباطات اجتماعی و مردمی تلقی می‌شوند و برای شناخت هرچه بیشتر آنها نیازمند دیدگاهی کل‌نگر و همه‌جانبه هستیم که بتواند همۀ ابعاد آن را شناسایی و درک نماید. شهرهای سمنان و دامغان به‌عنوان دو شهر تاریخی و با قدمت بالا، همچون سایر شهرهای تاریخی ایران، دارای بافت و ساختار ویژه‌ای از محلات هستند و بررسی و شناخت منظر محلۀ این دو شهر، جهت درک ساختارهای ذهنی و اجتماعی آنها، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده و تا کنون مورد توجه واقع نشده است. در همین راستا، این پژوهش با هدف شناسایی و دستیابی به ساختاری جهت خوانش منظرِ محله به‌صورت کلی، و با تأکید بر منظر محلات دو شهر سمنان و دامغان به‌صورت خاص، به دنبال پاسخگویی به این سؤال است که برای خوانش منظر ِمحله، به چه ساختاری می‌توان استناد کرده و آن را مبنا قرار داد؟ جهت پاسخگویی به این سؤال، این نوشتار با دیدگاهی کل‌نگر و مشاهدۀ تفصیلی به شناخت، بررسی و تفسیر عوامل مؤثر در خوانش منظر محله می‌پردازد. در نهایت عناصری چون عرصه‌های جمعی محلات، آیین‌ها و رویدادهای مذهبی، عناصر طبیعی، معابر و گذرها، کاربری‌ها و فعالیت‌ها و در نهایت و اشتراکات قومی و صنفی از عناصر تأثیرگذار در خوانش محلات سمنان و دامغان شناخته شدند.

کلیدواژه‌ها


  1. ابرقویی‌فرد، حمیده؛ صابونچی، پریچهر و فرزین، احمدعلی. (1397). بازخوانی نقش مناظر آیینی در هویت‌بخشی به شهرهای ایرانی. باغ نظر، 15(65)، 5-12.
  2. ابرقویی‌فرد، حمیده؛ برومند، هدیه؛ طایفه حسینلو؛ اردلان؛ لطیفی، محمد مهدی؛ نبئی، یگانه و نیکزاد، غزل. (1399). فضای جمعی، مفهومی رو به زوال، ارزیابی کیفیت اجتماعی فضاهای شهری در بافت تاریخی گرگان. هنر و تمدن شرق، 8(28)، 23-32.
  3. ابرقویی‌فرد، حمیده و منصوری، سیدامیر. (1400). بازخوانی مؤلفه‌های سازندۀ سازمان فضایی شهر ایرانی پس از اسلام در سفرنامه‌های قرن نهم تا چهاردهم هجری قمری. منظر، 13(55)، 20 –
  4. اقبالی، سید رحمان؛ ملک محمدی، مریم و جعفرپور. (1368). بناها و شهر دامغان. تهران: نشر فضا.
  5. براتی، ناصر. (1391). محله گرایی در تهران: راهی به سوی شهرسازی انسان گرا. منظر، 6(18)، 28-42.
  6. پناهی سمنانی، محمد احمد. (1374). آداب و رسوم مردم سمنان، مثل‌ها، افسانه‌ها، لطیفه‌ها، باورهای عامه و حرف و فنون سنتی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  7. پورسراجیان، محمود. (1394). ارزش‌های تاریخی و معیارهای تغییر در آن از نظر ساکنان. باغ نظر، 12(35)، 39-57.
  8. پویان، امیر احسان؛ قنبران، عبدالحمید و حسین‌زاده، عباس. (1399). بازخوانی نقش عناصر بصری ادراکی گذرهای بافت تاریخی یزد به منظور سامان‌دهی نظام ادراکی شهروندان. مرمت و معماری ایران، 10(22)، 71-86.
  9. پیربابایی، محمدتقی و سجادزاده، حسن. (1390). تعلق جمعی به مکان، تحقق سکونت اجتماعی در محلۀ سنتی. باغ نظر، 8(16)، 17-28.
  10. جهاد دانشگاهی پردیس هنرهای زببا دانشگاه تهران. (1388). بازار ایرانی: تجربه‌ای در مستندسازی بازارهای ایران. تهران: جهاد دانشگاهی تهران.
  11. حسینی، سید فخرالدین و سلطانی، مهرداد. (1397). تحلیل تطبیقی مفهوم محله در نظام سنتی شهرهای ایران با الگوهای مشابه (جایگزین) دورۀ معاصر. باغ نظر، 15(60)، 15028.
  12. خسروبیگی، هوشنگ و قنبری مله، زهرا. (1391). اوضاع اجتماعی و اقتصادی دامغان در دورۀ قاجار (از اغاز تا سال 1310 ه.ق.). تحقیقات تاریخ اجتماعی، 2(2)، 25-40.
  13. دهخدا، علی اکبر. (1377). لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
  14. حبیبی، سیدمحسن. (1381). چگونگی الگوپذیری و تجدید سازمان استخوان‌بندی محله. هنرهای زیبا-معماری و شهرسازی، (13)، 32-39.
  15. شعله، مهسا و یوسفی مشهور، سارا. (1398). واکاوی گونه‌شناسانۀ عنصر گذر در بافت تاریخی شهرهای ایران، مورد پژوهی بافت تاریخی شیراز. دانش شهرسازی، 3(3)، 83-108.
  16. شیندلر، آلبرت هوتم. (1356). سه سفرنامه: هرات، مرو و مشهد (به اهتمام قدرت‌الله زعفرانلو). تهران: توس.
  17. صنیع‌الدوله، محمدحسن خان. (1355). مطلع‌الشمس. ج.3. تهران: پیشگام.
  18. علیان، محمد و پرسا، سعید. (1400). محله‌های سنتی بافت تاریخی شهر سمنان. سمنان: حبله‌رود.
  19. مجیدی، مریم؛ منصوری، سید امیر؛ صابرنژاد، ژاله و براتی، ناصر. (1398). نقش رویکرد منظرین در ارتقاء رضایتمندی از محیط شهری. باغ نظر، 16(76)، 45-56.
  20. مجیدی، مریم؛ منصوری، سید امیر؛ صابرنژاد، ژاله و براتی، ناصر. (1400). ظرفیت‌های منظر در تحقق مفهوم مشارکت در طرح‌های شهری. منظر، 13(54)، 18-27.
  21. محسنی، ملیجه و زمانی‌فرد، علی. (1398). رهیافتی بر خوانش روابط اجتماعی در بافت تاریخی بررسی موردی: گذر تاریخی آقا بزرگ کاشان. نامۀ معماری و شهرسازی، 11(22)، 71-90.
  22. مضطرزاده، حامد و حجتی، وحیده. (1392). تبیین مفهوم محله و عناصر تشکیل‌دهندۀ آن در بافت محلات سنتی ایران. کتاب ماه هنر، (182)، 72-81.
  23. معصومی، سلمان. (1388). احیای محلات شهری؛ پاسخی به نیازهای اجتماعی شهر تهران. منظر، 1(5)، 42-43.
  24. منصوری، سیدامیر. (1392). سازمان فضایی در شهر اسلامی ایران. هنر و تمدن شرق، 1(1)، 52-63.
  25. منصوری، سیدامیر. (1401). مرکز، هستی‌بخش محله. منظر، 14(58)، 3.
  26. موسوی، سید یعقوب. (1391). محلۀ نوین الگوی جامعه‌شناسی شهری از توسعۀ محله‌ای. منظر، 4(18)، 67-73.
  27. میرزا ابراهیم. (1355). سفرنامۀ استرآباد و مازندران و گیلان (به کوشش مسعود گلزاری). تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  28. وحدت، سلمان و رضایی‌راد، هادی. (1396). ارتقاء ارزشهای بصری در کریدورهای دید شهری با QSAM (نمونه موردی: میدان انقلاب زنجان)، آمایش جغرافیایی فضا، 7(23)، 69-86.
  29. همتی، مرتضی؛ امیری، آذرنوش؛ نفیسی، غزال؛ شکوه، سارا؛ پوربلوچیان؛ الهام و احسانی اسکویی، سیده فرزانه. (1399). بازشناسی و ارزیابی عناصر منظر محلات شهر گرگان در دوران تحول. هنر و تمدن شرق، 8(27)، 27-38.